Bouwfilosofie: waartoe is de bouw op aarde?

Bouwfilosofie: waarvoor bouwen we eigenlijk?

Waartoe is de bouw op aarde? Filosofische vragen zijn de moeite waard te stellen. En het is waarde(n)vol naar antwoorden te zoeken. Dat geeft noodzakelijke zingeving aan de drukte van alledag die de bouwsector bezig houdt en niet zelden in de ban heeft. In een 7 x 24-economie staan we (te) weinig stil bij de zin van ons bezig zijn en worden we vaak opgeslokt door de waan van de dag. Tijd om even tot zinnen te komen, ons te bezinnen op en over het doel van onze ontwerpende, construerende, bouwende, installerende en commerciële bedrijvigheid. De vakantieperiode is daarvoor bij uitstek geschikt.

Platte wereld en holle vaten

Filosoferen is nadenken over wezenlijke vragen. Over de zin van het leven, de herkomst en de bestemming van ons bestaan. Waartoe zijn wij op aarde? Welk doel dient ons bezigzijn, welk resultaat streven wij in laatste instantie na? Bouwen is een bezigheid met oude papieren. Het bouwen en bewaren van de aarde is een scheppingsopdracht. Dat geeft mensen een hoge verantwoordelijkheid, die alle bouwactiviteit een bijzondere kleur geeft. Ondertussen zijn we veel of – beter gezegd – alles kwijtgeraakt dat aan deze verantwoordelijkheid herinnert. We leven in een volstrekt doorgedraaide economie, waarin voor zingevende noties weinig ruimte bestaat. We slopen kerken en bouwen daarvoor evenementenparken in de plaats. We realiseren ons nauwelijks wat hiervan de gevolgen zijn. Tijd voor filosofische reflectie dus! Een promovendus wees recent op het belang van het behoud van monumentale kerkgebouwen, die vaak ten prooi vallen aan de secularisatie die de Westerse wereld ontdoet van sacrale betekenisvolle bouwwerken met een lange geschiedenis. De samenleving wil zo veel mogelijk van de Nederlandse cultuurhistorie in stand houden, maar hoeveel hebben we daar voor over? En wie is daarvoor verantwoordelijk? Dr.Herman Wesselink presenteert in zijn onderzoek een beoordelingssysteem om vast te stellen of een kerkgebouw het waard is om te behouden voor de toekomst. Er wordt gekeken naar architectuur, stedenbouw, kerkelijk interieur en kerkhistorie. In deze dissertatie kunnen bouwprofessionals een richtlijn vinden voor het toekomstig behoud van kerken. Daarmee kunnen bouwers tegengas geven aan de voortgaande verplatting van de wereld. Dat vraagt bezinning en diepgang, waarbij we opgewassen moeten zijn tegen de vele holle vaten, die nog steeds het hardst klinken.

Torens wijzen omhoog

Het woord bouwfilosofie wordt op uiteenlopende manieren gebruikt, komen we in verschillende betekenissen tegen. Er zijn bouwbedrijven die in hun uitingen blijk geven van een filosofie over het bouwproces. Er kan ook gedacht worden aan de persoonlijke drijfveren van mensen die zich beroepsmatig met bouwactiviteiten bezig houden. Bouwfilosofie kan ook gezien worden als een reflectie op het bouwen als maatschappelijke activiteit. Dan is bouwen een weerspiegeling van de ontwikkelingen die zich in de samenleving manifesteren. Vanuit die invalshoek zien we dat de ontwikkeling en realisatie van bouwwerken een spiegel zijn van hetgeen in de samenleving omgaat. Iedereen zal daarbij eigen gedachten, voorkeuren en meningen hebben. Als Bouwkennis-blogger deed ik recent een ervaring op die mij stilzette bij diepere vragen. In Utrecht wordt de oude Westerkerk aan de Catharijnesingel omgebouwd tot designhotel. De buitenkant blijft onaangetast, maar binnen zijn bouwvakkers druk een inpandige constructie te maken waarin het jongerenhotel wordt ondergebracht. Sommige oude onderdelen van de kerk blijven onaangetast. Het monumentale orgel is ingepakt, de preekstoel staat er sprakeloos onder als getuige van een voorbije tijd. In mijn jonge jaren bezocht ik deze kerk en maakte verkwikkende momenten mee. Die ervaring wordt jongere generaties onthouden. Wat doen we onze jonge mensen aan door deze kerk om te turnen in een designhotel? Het beoogde hotel maakt deel uit van de Utrechtse binnenstad, waarin volop bouwactiviteiten plaatsvinden. Op steenworpafstand verrijst het nieuwe Hoog Catharijne als een kathedraal van het hedendaagse hedonisme, waarin het consumentisme zeven dagen per week wordt gepraktiseerd. Het uiterlijk van de kerk blijft behouden als een vingerwijzing naar boven, oorspronkelijk de primaire functie van kerktorens.

Koopman en dominee

Maakt het bouwprofessionals iets uit waartoe gebouwen dienen? Is iedere bouwopdracht van dezelfde waarde? Mogen we emoties honoreren, die iedereen ongetwijfeld in meerdere of mindere mate bij bouwwerken ervaart? Dubbelhartigheid is een minder gewaardeerde eigenschap, maar iedereen ervaart wel iets van het spanningsveld tussen de dominee en de koopman, waarvan in de Nederlandse geschiedenis sprekende voorbeelden zijn. Bouwen is niet alleen een zaak van hoofd en handen, maar ook van het hart. Op dat gebied zijn er in de laatste decennia onthutsende ontwikkelingen gaande, die zijn weerslag volop hebben in wat en hoe wordt gebouwd. Een boeiende uitleg van dit proces is te vinden bij de getalenteerde jonge professor Herman Paul, die de slag om het hart op een instructieve manier beschrijft. Is secularisatie hetzelfde als kerkverlating? In zijn boek betoogt Herman Paul dat secularisatie vooral een zaak van het hart van de mens is en alles te maken heeft met verlangen. Dat verklaart wellicht waarom vroegere bouwlieden hun hele leven wijdden aan de bouw van grote godshuizen en we nu nauwelijks de moeite nemen om bestaande kerkgebouwen open te houden.

Eén dag is in Uw huis mij meer,

Dan duizend, waar ik U ontbeer;

‘k Waar’ liever in mijn Bondsgods’ woning

Een dorpelwachter, dan gewend

Aan d’ ijdle vreugd’ in ‘s bozen tent.

 


Over de auteur: Piet M. Oskam

Piet M. Oskam, oprichter/directeur Centrum voor Innovatie van de Bouwkolom (CIB) in Zeist. Boegbeeld van vernieuwing in de bouwsector. Sterke visie op de voordelen en gevolgen van procesintegratie voor marktpartijen in de gehele bouwkolom. Kiest positie en laat de gevestigde orde op de grondvesten trillen. Loopt niet weg voor weerstanden en bezwaren. Typische ondernemer met een eigenzinnige kijk op vernieuwing. Loopt voor de muziek uit, maar weet dat anderen achter deze muziek aankomen. Initiator van baanbrekende bouwconcepten, waarvan vele marktpartijen uit alle schakels van de bouwkolom de vruchten plukken. Piet M. Oskam is een gedreven en bevlogen spreker over innovatieve thema’s en staat garant voor een boeiende interactie met de toehoorders en deelnemers aan bijeenkomsten. Treedt op verzoek op bij bouworganisaties en vastgoedsociëteiten met spraakmakende presentaties. In talrijke tijdschriftpublicaties heeft hij vele facetten van het bouwproces belicht. Oskam is vaste columnist van het dagblad Cobouw. Ook in boeken heeft Oskam blijk gegeven van zijn inzicht in innovatieve bouwprocessen. In 2009 verscheen van hem bij de Regieraad Bouw ‘Bouwen is het creëren van kansen’ en in 2011 publiceerde Sdu Academic Service van hem ‘Bouwen met vertrouwen’. Vanaf de start levert hij inhoudsvolle bijdragen aan BouwKennisBlog.

Geef een reactie